Қазақша ертегілер және баланың сөйлеу тілінің дамуы

Баламен сөйлескенімізде, біз оған тек сөздерді ғана емес, интонацияны, ритмді, тіл логикасын да жеткіземіз. Ертегілер мұны ерекше жақсы істейді: оларда қайталаулар, бейнелер және эмоциялар бар — бәрі баланың миының сөйлеуді табиғи жолмен игеруіне көмектесетін нәрселер.

Зерттеулер не айтады

Соңғы онжылдықтардағы екі тілді даму зерттеулері (соның ішінде Джим Камминс пен Эллен Бьялыстоктың еңбектері) бір нәрсені көрсетеді: бала ана тілін неғұрлым жақсы меңгерсе, екінші тілді соғұрлым оңай игереді. Дауыстап оқу — әсіресе ертегілер сияқты құрылымдалған мәтіндерді — балаға сөйлеудің қалай құрылғаны туралы терең модель береді.

Бұл қазақ ертегілерін оқудың «қазақша ма, әлде ағылшынша ма» деген таңдау емес, керісінше: бала кейін екінші және үшінші тілді оңайырақ игеретін негіз екенін білдіреді.

Үйде оқуға арналған сүйікті қазақ ертегілері

• Алдар Көсе — халық ертегілерінің ақылды, бірақ мейірімді кейіпкері. Ақыл-ой туралы және кейде шындық күштен басым екені туралы сөйлесуге тамаша.
• Тазша бала — сынақтан өтетін кішкентай кейіпкер туралы ертегі. Баламен талқылауға өте қолайлы: ол кейіпкердің орнында не істер еді?
• Қойшы мен қасқыр — қойшы мен қасқыр туралы ертегі. Қарапайым сюжет, бірақ табиғат, жануарлар және тұрмыс туралы бай сөздік қоры бар.
• Ер Төстік — ұзақ батырлық ертегі. Үлкенірек балаларға арналған, тараулап оқуға болады.
• Алтын сақа — алтын қария туралы ертегі. Әдемі, ритмді, өте жақсы есте сақталады.

Бала сөйлеуді үйренуі үшін қалай оқу керек

1. Дауыстап баяу оқыңыз, мәтінді «жылдам оқып кетпеңіз». Дауыс — бала көшіретін нәрсе.
2. Тоқтап, талқылаңыз: «Неге ол солай жасады? Ал сен не істер едің?»
3. Рөлге бөліп ойнаңыз. Балалар өздері айтып отырған сөздерді ең жақсы есте сақтайды.
4. Сүйікті ертегілерге қайта оралыңыз. Қайталау — жалықтыру емес, баланың тілді бекіту тәсілі.
5. Дереу аудармаңыз — алдымен бала контекстен түсінуге тырысуы керек.

Ең бастысы

Ана тілінде үнемі оқылатын бала ешқандай қосымша да, ешқандай мультфильм де бере алмайтын нәрсені алады: жақындықты, интонацияны және тілге деген сенімді. Ертегілер — кішкентай, бірақ өте маңызды негіздің бөлігі.